El dolmen de Meriás

      Meriás ye una pequeña parroquia asitiá na llende ente’l conceyu Tinéu ya’l de Balmonte de Miranda de nun más d’un centenar d’habitantes espardíos nes tres poblaciones que la formen: Combarciu, Tueres y Meriás, la cabezalera.  Los pueblinos allineense a lo llargu’l ribazu mandrechu del banzáu de la Barca, nel cursu mediu del ríu Narcea, al pie l’altu La Reigada, no que sedría la parte más meridional de la Sierra la Cabra.

     Pa llegar basta con coyer la AS-15 en direición a Sotu la Barca, pa garrar el desvíu a Tuña, pueblu cuna del perfamosu militar asturianu Rafael del Riego, héroe lliberal español executáu pol rei Fernando VII, y que, pesie a nun destacar pol so xeniu militar nin pola profundidá de la so visión política, viose al frente d’un pronunciamiento al frente parte les tropes que taben acampiaes en Cabezas de San Juan col envís de mandales ultramar a recuperar los territorios perdíos ante’l punxu de les fuercies americanes. Aparte d’esti fechu que-i da renome al pueblu, en Tuña pue atopase un maraviosu conxuntu de palacios rurales asturianos, bona parte d’ellos d’orixe medieval con profundes reformes nos sieglos XVII y XVIII. Asina podemos atopar palacios comu’l de Cabu’l Ríu, Casa la Torre, la Chamborra o Cienfuegos.

Casa de Riego y Tineo en Castañéu de Tuña

Dexando atrás Tuña, cruciandu xunto la ponte'l Carral, antiguamente ponte romanu, siguiendo malpenes 3 kilómetros pola carretera AS-310 que nos llevaría al valle de Boinás, famosu pola mina d’oru, y triste exemplu del poder destructivu d’esta minería que anguañu cierne los sos brazos sobre esa ayalga natural e histórica que son los Lagos de Silva, en Salave (Tapia de Casariego), llegaremos a Meriás.

Nel centru mesmu’l pueblu sal un camín que llevanos dafechu a una pequeña necrópolis tumular nuna campa col espresivu nome de monte del dolmen o las Cabanas. No cimero d’esta campa, en metanes d’una corrada fecha con muria de piedra y al llau d’una cabaña pal ganáu alcuéntrase el dolmen de Meriás, dolmen de pequeñu tamañu y guapa presencia. 

El dolmen de Meriás

El camín que nos lleva al dolmen, ampliu y de bon andar, con algún tramu pindiu, trescurre ente praos nos que pastien galbanoses vaques, carbayos, ablanos y fresnos que entamen a amosar nel so ramaxe les primeres señales de la primavera. Atopense bebederos pal ganáu a los llaos, nos cuales, al frescu los caberos díis del iviernu, aporten gafures y xaronques pa aniciar el so periodu anual de reproducción. Xunto a los más comunes tritones palmiaos, atopense n’estes fontes los impresionantes xaspiaos, grandones comu sacaveres y lluciendo los sos collores verdosos que yos fain ser al mesmu tiempo, tan bellos ya odiaos. Ta bien remembrar a la xente non avezao a estos animales, que pesie al color tan vivu nun son velenosos. Sicasí puen ser urticantes al contautu cola piel, pero nun más que lo son les ortigues. Llueñe, la sierra'l Couríu tarazá de pueblinos y quintanes, y en baxo, el pantanu la Barca o Calabazos esgañando'l fluir del Narcea.

Gafura, tritón xaspiáu, triturus marmoratus

Terminando l’ascensión, un poco antes d’algamar la corrada au ta’l dolmen, alcontrámonos al llau del camín con dos túmulos nun aparente bon estáu de conservación, y perfeutamente distinguibles del entornu, daqué nun siempre fácil cuando falamos d’estes construciones. Tienen clara planta ovalá, con unos diámetros de siete por cuatro metros y un altor de unos dos metros. Llama la atención que la cobertoria exterior del túmulu seya una coraza de bloques cuarcíticos y non tierra comu ye más habitual n’estos monumentos funerarios. Un de los túmulos, el más averao al camín, tien un aniellu de roques a unos diez metros del mesmu que lu rodia en bona parte. Tolos túmulos, aún reconociendo el bon estáu xeneral que presenten, tienen no cimero, en forma pozu saquéu, les güelgues nidies de la presencia d’ayalgueiros n’algún momentu de la so esistencia.

Un de los túmulos de lanecrópolis y parte'l aniellu peñes que lu rodia

Dexando atrás los túmulos, subiendo pola caleya aportamos a un pequeñu altu nel que, xunto a dellos árboles y una cabañina de piedra, rodiáu tol conxuntu por una muria de piedra, atopamos el dolmen. El dolmen, como ye lo habitual nel megalitismu astur, ye de pequeñu tamañu, y formenlu cuatru ortostatos y la llosa cobertoria, que delimiten un cofre megalíticu simple de planta rectangular abiertu al norte. L’altor másimu nun llega al metru (al rodiu los 80 cm), mientres que la llosa cobertoria tien una superficie considerablemente superior, con unes midíes de 2,5 x 1,9 x 0,3 metros. Un de les coses que fai tan llamativu a esti dolmen ye que conserva la cobertoria, lo que desgraciadamente nun ye común. Los saqueos que facíen los ayalgueiros entamábense mediante una excavación pola parte superior del túmulu, hasta llegar al cofre nel casu que lu hubiere. Llueu quitaben-i la cobertoria, dexando la cámara al descubiertu. Esti modu de trabayar permitiayos acceder al interior con menos trabayu, pero foi el causante de que bona parte de los dólmenes tean perdía la so cobertoria.

El dolmen. Apreciase lo que queda del túmulu.

Aunque foi escaváu nun s’atopó nengún restu funerariu, daqué comprensible dau l’estáu d’espoliu sofríu. El túmulu que acoyía esti dolmen ta totalmente arrasáu, nun albidrándose namás que dalgunes traces. Esta ausencia de restos fai más abegosa la datación, polo que esta tien que facese siguiendo criterios de comparanza con estructures similares, lo que lu sitiaría nel III milenio a.C.

El carauter arcanu d’estos monumentos, l’ausencia de fontes históriques que esplicaren el so orixe, dieron-i un aire románticu-misteriosu que desendolcó nel nacimiento de milenta lliendes al rodiu de so. Asina, nel casu del dolmen de Meriás dicíase que baxo’l mesmu hebía una llábana de gran tamañu, munchu mayor que la cobertoria, que sedría la sepultura d’un rei antigüu, enterráu xunto colos sos riqueces. Los ayalgueiros escavaren el túmulu dexando al aire el dolmen, pero nun foren capaces de llevantar la llábana, polo que’l rei entá taría ellí enterráu guardando les sos ayalgues. Nun sé si esto sedrá verdá o non, pero lo que nun se pue negar ye que aquellos buscadores d’ayalgues dexaron al descubiertu un de los más guapos monumentos funerarios que, d’aquella dómina, conservamos n’Asturies.

El megalitismu astur

     El megalitismu pue considerase el hermanu probe de la arqueoloxía asturiana. Nuna tierra que tién dalgunes de les meyores y más bayuroses muestres d’arte rupestre (Tito Bustillo, Covaciella, La Peña,…) peninsular o un gran legáu castreñu, la modesta entidá del arte megalíticu en comparanza col portugués o’l del terciu sur  español dexaronlu arrequexáu del interés de historiadores, arqueólogos y instituciones. Durante cientos d’años, estos yacimientos, rellacionaos colos míticos moros pol maxín popular y perconocíos polos llugareños, sirvieron namás d’oxetivu pa los ayalgueiros nel so enfotu por fuxir de la miseria a la gueta les fabuloses ayalgues tapecíes al dicir de cuentos y lliendes. Oru pocu atoparíen, piedres del rayu de xuru que unes cuantes, y too al preciu de destruyir unos yacimientos que, tou lo hai que dicir, nun tiníen mayor interés pa aquella xente.

Llábana del Castellín, ortostatu sacáu d'un dolmen desaniciáu nelconceyu Allande, ún de los exemplos de dólmenes con grabaos y pintures

     Pero estes destruciones nun hai que cargales a socostrines de la xente probe. Los primeros “arqueólogos” asturianos también contribuyeron en bona midía a estos atropiellos. Persones comu Frasinelli, el alemán de Corao, entraben nos yacimientos al xeitu d’un Indiana Jones primixeniu, arrasando con tóo col envís d’atropar colo que pa elli yera importante, pieces d’axuar, ortostatos grabaos, etc. Hombre de gran reconocimiento públicu, foi el causante del desaniciu de dalgunos yacimientos de gran valir comu’l dolmen de Abamia o’l enterramientu del Molín de Gasparín.

Esto ye lo que queda del túmulu del dolmen d'Abamía, al llau, curioso, d'un texu

      Col entamu de los primeros estudios históricos de ciertu rigor n’Asturies, nel sieglu XIX ya entamos del XX, namás unos pucos yacimientos megalíticos, por mor de la so relevancia, despertaron el suficiente interés comu pa que fueren estudiaos con mayor enfotu (el Peñatu, el dolmen Santa Cruz).  Asina, tardaríen munchos años hasta que’l inefable  José Manuel González espublizó en 1973 el Recuento  de los túmulos sepulcrales megalíticos de Asturias, obra na que se recoyíen más de seiscientes estructures. Afortunadamente, dende los años 80 del sieglu pasáu entamaríen los primeros trabayos arqueolóxicos rigurosos n’Asturies a cargu, principalmente, d’arqueólogos de prestixu comu Blas Cortina. Asina, y aunque en comparanza colos yacimientos catalogaos el porcentaxe estudiáu ye mui pequeñu, necrópolis como les del Monte Areo (Carreñu/Xixón), la Cobertoria (L.lena/Quirós), Penausén (Salas), Piedrafita (Les Regueres) o la llaguna de Niévares (Villaviciosa) aporten la so lluz pa aclariar esta parte del nuesu pasáu.

Túmulu na necrópolis del Monte Deva (Xixón)

 

     N’Asturies nun tenemos monumentos como los bretones de Carnac, los britanos de Stonehenge o los irlandeses y xermanos. Nun tenemos los grandes túmulos estremeños o andaluces, ni cromlechs como los que puen atoparse nel centru sur portugués. Los asturianos, incluso, son más pequeños que los vecinos galaicos, pero lo que nun se pue escaecer ye que, los d’Asturies son los nuestros. Y non por eso tienen menor interés. Aquí, n’Asturtsalia, carentes del tratu sesudu y fonderu pal que, hai que lo reconocer, nun tamos preparaos, queremos dir dándo-yos el so sitiu, y sedrá el dolmen de Meriás, en Tinéu, el encargáu d’abrir brecha.

 

Túmulu de la necrópolis de El Pozuelo, Huelva, con cinco dólmenes de corredor nel so interior

Castañéu d'iviernu

     Van cayendo les primeres hores de la mañana. El sol llevántase ya penriba l'horizonte, pero los montes cernanos entá nun dexen pasar el so calor. La humedá de la tierra entá nun escampló y somorguia el valle nun mar de borrina. No baxó'l monte, dexando atrás los praos caberos donde entá nun llindia'l ganáu, amenazadoramente rodiáu por un ocalital de triste verde opacu sobrevive, a dambos llaos d'un camín que ya nun lleva a naide a nengún llau, un pequeñu castañéu.

     Eses vieyes muries que enmarquen el camín, rescaldu d'una ancestral tradición campesina que tarazó montes y valles, amuesen al visitante ocasional les guelgues que'l tiempu, la humedá y la solombra traen: piedres cubiertes de mofu, árboles enraigoñaos n'elles y tramos argayaos. 

     Arboles vieyos, de tueru firme, frondosu ramaxe desnudu. Exemplares mozos, viviendo los sos primeros iviernos. Toos en xuntanza. Amestaos nun ambiente difuminao, dando-i al llugar un airiquín d'antañu, máxicu, trayendo a la memoria vieyos recuerdos, sentires escaecíos.

     La borrina caltién la temperatura. Fai frescu. Oise'l ruxir d'un regueru que baxa cercanu, xuntando la so base melódica colos solos de los páxaros que esconsoñen ente los árboles. El suelu de tierra, cubiertu de bona capa de fueyes muertes mediu podríes, rezuma l'agua la rosada. N'algunos llugares, nos que la tierra asoma, les güelgues d'un xabalí dan fé del so pasu.

     Equí ya ellí van medrando escayos y cotoyes cegando les caleyes. Ente les rames medren telarañes tremaes de gotes d'agua que brillen a la lluz de los primeros rayos que, venciendo la resistencia, atraviesen la borrina. La temperatura aumenta puquitín a pocu. La borrina va aclariando y, al cau, escampla.

L'antropomorfu de l'Abadía de Ceneru

     Munches vegaes atópense restos arqueolóxicos de gran interés reutilizaos en construciones posteriores. Munches esteles astures y romanes atoparonse formando parte de muries de ilesies o casones. Ventanes, columnes, ornatos foron llevaos dende ruines a otros templos, a cuadres, cases o muries de praos. Rescataes dalgunes d'elles pal so estudiu y conservación en museos o instituciones, otres siguen güei nel llugar au foron treslladaes. Esti ye'l casu del antropomorfu de la ilesia de San Xuan Bautista de Veranes popularmente conocía comu l'abadía de Ceneru, nel pueblu de Sotiellu, nel conceyu Xixón. Claru exemplu d'arte esquemáticu rupestre, por comparanza con otros asemeyaos apaecíos por Asturies ya otros llaos, podría datase na dómina'l neolíticu o entamos del bronce, y que a díi de güei sedría l'únicu casu conocíu de petroglifos nel conceyu de Xixón.

Abadía de Ceneru

     L'abadía de Ceneru orixinal destruyola el fueu nel 36. Tratábase d'un templu románicu construyíu en 1260, del que entá güei conservense dellos ellementos: la portá ocidental, un arcu triunfal, algunos capiteles y puquitín más. Cuntaben les cróniques que nel interior de la mesma había un mosaicu romanu de más de 360.000 teselas, y que tinía una pila bautismal de grandes dimensiones que bien pudiere tratase d'un ellementu sacáu de dalguna terma romana. Quiciaes el mesmu templo se llevantare nel llugar que ocupare dalguna de les munches villes que habría na zona (Beloñu, Veranes). Nel templu autual conservense amosaos a les muries (con abondu mal gustu, al mio entender) restos romanos comu cachinos de mosaicu, tegules y otros restos de cerámica.

     Nun llateral, a mandrecha'l pórticu, na puerta que da pasu a la sacristía, nun de los bloques que formen la xamba drecha, apaez el antropomorfu. Esta piedra, tres la destrución del templu antigüu, foi treslladau a una cuadra de les cercaníes, siendo posteriormente torná na recostrución del templu. Esti fechu, el que la mesma piedra fuere sacá d'ente les ruines y posteriormente retorná pué dar a entender que'l símbolu ellí insculpíu yera perconocíu pola xente'l llugar y que caltendría dalgún valir nel sentíu de creyencies, supersticiones o la consideración popular qu'antañu se-i daben a les "piedres antigües" (comu se-i dieron a les piedres del rayu).

 

El antropomorfu

     El antropomorfu nun ye, en si mesmu, una pieza llamativa comu lo son otros que apecen en yacimientos gallegos o comu ye'l mesmu xentil del Peñatu. Trátase d'una figura de pequeñu tamañu, asitiá nel terciu superior del bloque, mirando pa'l frente. Tien forma de laciforme, dexando na parte superior (la testa) un area elíptica, baxo la cual parten dos trazos perpendiculares (los brazos) en metanes los cuales sal una llínia recta que los dixebra como si fuere la bisectriz (y dando llugar al torsu). Bien paez monigote ensín terminar. Además d'esti ellementu principal, el más visible, otros trazos completen el grabáu. Equidistantes a dambos llaos de lo que sedría'l pescuezu apaecen dos pequeñes cazoletes, y enriba la testa, asemeyando los rayos que salen del sol, una decena de pequeños trazos allargaos que quiciaes quieran representar el pelu. Na mesma piedra, separtao del grabáu principal, amuesense otres dos cazoletes. Al entender de los arqueólogos esti antropomorfu representaría a una muyer (les cazoletes baxo la testa representaríen los senos). La teúnica emplegá sedría la del grabáu por fricción o desgaste de la superficie de la piedra al ser esfrotiá con dalguna ferramienta.

Calcu del antropomorfu fechu pol arqueólogu Fermín Bouza Brey

       Al  tratase d'un grabáu con afinidaes al xentil del Peñatu de Llanes, pues dambes figures humanes tienen representao el pelu, pero ser la segunda de muncha mayor complexidá y riqueza, habría de datase en dómines más antigües que esti. Asina mesmo, estableciendo comparanza ente esti grabáu y los que podemos atopar nel yacimientu de A Xorenga (Grandas de Salime), podría asitiase esti antropomorfu alrodiu el 1700 a.C. nos primeros tiempos de la dómina del Bronce o Eneolíticu.

Un de los antropomorfos de A Xorenga

     La finalidá d'estos grabaos, asociaos normalmente a entornos dolménicos, suel rellacionase con ritos fúnebres. Dalgunos autores caltienen que se traten de representaciones del muertu asemeyando esteles, mientres que otros venlos más comu dioses protectores de los muertos.

     El orixe d'esti bloque de piedra grabáu ye desconocíu. Como ya cuntare la piedra ya formare parte del templu orixinal que, siguiendo'l hábitu normal del cristianismu, taría llevantáu n'algún llugar de cultu previu, polo que nun sedría raru que nes mesmes proximidaes atoparse dalgún túmulu dolménicu, y que la cobertoria o los ortostatos del mesmu foren integraos nel templu col enfotu d'incorporar les vieyes creyencies a les nueves. Otru posible orixe sedría el que'l antropomorfu formare parte d'un yacimientu al aire llibre, al xeitu del mesmu de A Xorenga, los del Picu Berrubia o'l Peñatu, y que estos crestones rocosos, asitiaes nes cercaníes, foren emplegaos comu canteres na construción de templos u otres construciones. De toes formes, y de ser así, el fechu de que'l grabáu tea asitiáu nun llugar tan destacáu y visible del templu demuestra que en tou momentu se-i concediere una gran importancia simbolóxica, una importancia, que aunque col trescurrir de los sieglos perdiera el so significáu máxicu o relixosu, caltendríase d'algún mou na memoria coleutiva de la xente'l llugar.

Ruta castreña pol cursu'l ríu Navia

     El ríu Navia, ríu con nome diosa prerromana, trai col so nome aires de la hestoria antigua d'Asturies. Dende los cordales tremaos de túmulos y dólmenes que enmarquen los valles (La Llastra da filadoira, les necrópolis tumulares de Penouta o la Carreiriega de los gallegos), cueves con pintures del bronce (Cova del Demo), la minería romana del oru y la cultura castreña. Toa esa bayura hestórica ye la base que forma'l Parque Hestóricu del Navia.

     La densidá d'asentamientos castreños nel valle ye de les más altes d'Asturies, pues munchos d'ellos, de cronoloxía romana, creyaronse col enfotu de la esplotación, tresporte y tresformación, control del territoriu ya esportación del oru astur por parte'l conquistador latinu. Afortunadamente, al empar que la cantidá podemos atopar equí calidá nel estáu de conservación de los mesmos, gracies a asitiase en llugares escasamente poblaos y terrenos non aptos pa ser roturaos. Por otru llau, n'esti valle allugense tamién gran parte de los yacimientos escavaos d'Asturies.

Cabañes nel castru de Mohías

     Esti viaxe entama tres cruciar el ríu Navia nel pueblu que-i toma'l nome. Na fastera costera del conceyu de Cuaña, averao al Hospital de Xarrio, dexando atras el campu futbol, atopamos el primeru de los castros, el de Mohías, que a diferencia de lo que ye habitual, nun ta asitiáu n'altor, sinon en matanes de la rasa, nuna pequeña elevación rocosa rodiá d'ocalitos. Nes cares Norte ya Oeste del castru, la roca natural sobre la que ta asitiáu el castru xunto cola muralla dabai proteición al pobláu, mientres que pol Sur ya'l Leste les defenses formábanles tres fosos escavaos na roca. Nel castru, d'un tamañu grande, hai escavaes delles cases, feches cola pizarra carauterística del llugar. Dalgunes d'elles, cola forma circular típica nes construciones prerromanes, mientres que otres asemeyen un amiestu ente lescabañes indíxenes y les construciones cuadraes romanes. Llama l'atención que los caminos ente les cabañes son relativamente amplios, y que munches de les cases, ente les muries, caltienen unes piedres verticales al xeitu los contrafuertes de iglesies y castiellos medievales. Tamién puen atopase dientro dalgunes cabañes llábanes de pizarra con cazoletes, probablemente pa ser emplegaes comu molinos de manu. Esti castru tien una curiosidá, y ye que, tando constatao el so poblamientu dende finales del Fierru y entamos de romanización, tornó a ser pobláu en dómina alto-medieval, quiciaes debío a la inestabilidá que percorrió Europa tras la caída del imperiu romanu.

Curiosos contrafuertes nes muries de les cabañes de Mohías

Llábana con cazoletes dientro d'una cabaña

     Tomando la carretera AS-12 siguimos camín hasta Villacondide, al llau de Cuaña, el castru más famosu y meyor estudiáu d'Asturies, el Castelón de Cuaña, pobláu de gran tamañu que cunta además con un centru d'interpretación perafayaízu. D'esti castru pocu pueo dicir que nun tea dicho. Conocíu dende cuantayá, entamáronse los primeros trabayos d'escavación en 1818, pero nun sedría hasta 1878 cuando desendolcáronse los primeros trabayos de cálter científicu por D. José María Flórez. Estos trabayos sacaron a la lluz unes 40 construcciones. Tres la guerra civil, nos años 1940-44 (Bellido, García y Ríu) retomáronse les escavaciones, siguíes nel 58 al 61 por Jordá. Dende entós los trabayos siguieren con mayor o menor intensidá por José Luis Maya en 1982, Elías Carrocera a fines los 80 y otros más hasta'l díi de güei. Más de 80 cabañes, les muralles, un torruxón, saunes castreñes, desagües y molinos puen vese por tol recintu. El castru ta dixebráu en dos partes, la nomá barriu norte y l'acrópolis. El barriu norte ye la que agrupa les construciones, les cabañes, munches de forma circular y otres más cuadraes, de tipoloxía asturromana. Una particularidá ye que munches de les cabañes tienen les entraes mirando a una mesma plaza, lo que yos dá un xeitu de barriu dientru'l pobláu. La esplicación de los historiadores sedría que eses viviendes acoyeríen a un mesmu grupu familiar. Tamién atopense munches construciones nes que la entrá al cuerpu principal faise al traviés d'un pequeñu vestíbulu. La parte'l castru nomá acrópolis, la asitiá no más alto'l cerru, zarrá por una muria de 3 metros d'altor, pasu ronda y torruxón nel accesu, malpenes caltién restos de constuciones habitacionales. De les saunes, que conservanse dos, llama l'atención pol tamañu, una pileta de granitu pa los baños fríos, que conservase dixebráa en dos partes. La cronoloxía asitia esti yacimientu en dómina plenamente romana, nel sieglu I a.C. calteniendo la ocupación hasta'l sieglu III d.C. con una reocupación nel V-VI d.C. polos mesmos motivos que'l de Mohías. 

El Castelón de Cuaña

     Sobre'l fin d'esti pobláu ye de tener en cuenta'l topónimu del pueblu de Porto, na vera'l Navia, apenes un par de kilómetros del castru, y que, cuntando colo que sedría la ría n'aquellos sieglos, bien pudiera tratase del puertu salía del oru que vinía dende'l cursu más altu del Navia, ya'l Castelón, el pobláu que fadría de puntu de entrá de les importaciones imperiales y'alministración de la esportación del metal preciosu astur.

Tipoloxíes de cabañes astures y romanes

Una de les saunes de Pendía

     Abandonando Cuaña, y metiéndonos d'afechu nel conceyu Bual llegamos al tercer de los castros d'esti viaxe, el de Pendía. Escaváu nos años 40 por los mesmos arqueólogos que'l Castelón de Cuaña (Bellido, García y Ríu) el castru de Pendía ta allugáu nun crestón rocosu de la sierra de Penácaros. Lo pindio del terrén proporcionai defenses naturales polos seutores Norte, Oeste y Leste, quedando'l Sur comu accesu natural al recintu fortificáu. Equí les defenses tan formáes por dos fosos, ún de mayor tamañu que'l otru y sobre'l que asiéntase la muralla, que además presenta la estructura d'una muralla nel puntu más altu. Tres la muria axúntense la mayoría de les construcciones, cabañes circulares ya ovalaes ente les que destaquen dos saunes castreñes. Subiendo'l crestón, dientro'l mesmu castru, atopamos otra muria que rodia la parte cimera del mesmu. N'ella asitiase la mayor de les cosntruciones de Pendía, un cabañón ovaláu nel que atopáronse los afayos más antigüos. La principal particularidá d'esti castru ta na presencia de dos saunes tratándose comu se trata d'un asentamientu de pequeñu tamañu. Siendo el Castelón incomparablemente más grande el númberu de saunes alcontraes ye'l mesmu. Estes saunes son construciones mui llamatives, con una cámara abobedá con fornu, piscines y canalizaciones d'agua. La cronoloxía del yacimientu, alcordies los afayos atopaos, taría ente los sieglos I y II d.C., con ocupaciones ocasionales nel V y VI d.C.

     N'esti mesmu conceyu podemos atopar otros yacimientos, ente los que destacaría'l de la Escrita, que aún ensin tar escaváu presenta restos entá visibles.

     Siguiendo carretera alantre aportamos a la siguiente escala. Pasáu el pueblu d'Eilao, cabezalera'l conceyu de igual nome, a la manzorga la nacional, ocupando una pequeña colina, destaca enforma un recintu amuralláu de gran tamañu. Aun sin tar escaváu, la muralla algama un altor d'unos 4 metros n'algunos tramos, y llama l'atención el bon estáu de la mesma.

Panorámica del Catelón dende la carretera

      Dientro'l recintu atópase una segunda muria, que enzarra'l llugar d'habitabilidá del mesmu, y nel que al llau d'una cabaña emplegá güei pal ganáu puen atopase ente los matos restos de varies cabañes de factura indíxena, cola so carauterística planta circular. Poco pué dicise del mesmu a falta de trabayos arqueolóxicos, pero, al igual que'l restu, tendría'l so orixe probablemente na Edá del Fierru, continuando la población en dómina romana.

Cabaña nel Castelón d'Eilao

      Dexando atrás el Castelón d'Eilao, continuase pola AS-12 en direición Pezós, el siguiente conceyu del valle. A la altura'l kilómetru 50 de la carretera ábrese una pista forestal a mandrecha, que nos dirá subiendo primeru ente ocalitos y llueu en monte baxu hasta algamar lo cimero la sierra San Isidro, llende que separta los conceyos de Pezós y Samartín d'Ozcos. Ellí, nun altu enriba'l pueblu de Bousouño, atoparemos un castru de bon tamañu y en bon estáu de conservación. Llama l'atención lo primero el tamañu de les muralles entá visibles, que na parte cuerrespondiente a la entrá algama los 3 ó 4 metros. La base la muralla ye la mesma roca viva sobre la que se asienta'l castru. El grosor tamién ye destacable, algamando los 2 ó 3 metros. 

Puerta d'acesu al castru San Isidro, muralles y torruxones

     Tamién destaquen otros elementos defensivos únicos n'Asturies. El castru ta completamente rodiáu por un fosu principal, aunque en dellos seutores apaecen otros fosos secundarios. Estos fosos, como ye habitual, van siguíos de los nomaos contrafosos, o ellevaciones del terrén feches colos mesmos materiales estrayíos de los primeros. La novedá ta que n'esti casu, los contrafosos tan tremaos de llábanes de pizarra agudes fincaes nel suelu. Esti mediu defensivu, llamáu Caballu de Frisia, namás que dase en Asturies n'esti castru y nel castru La Mina, pero hai que tener en cuenta que esti castru caberu ye un asentamientu pequeñu allugáu a poco más de doscientos metros al norte del de San Isidro, y que quiciaes nun fora más que otru elementu d'un mesmu conxuntu poblacional. Les escavaciones foron escases, alló por metanes los años 80. Dientro'l recintu puen atopase delles construciones circulares de pizarra, tantu n'esti comu nel vecín del castru La Mina. Aunque pasaos los años alviertense nidies les cates de los trabayos arqueolóxicos. Polos restos afayaos dambos castros puén situase en dómina romana, dende'l sieglu I hasta'l V o VI d.C.

Contrafosu, fosu y contrafosu y los Caballos de Frisia

     Pa finar con esti castru hai que dicir que nel llugar au taba la puerta d'acesu al recintu edificose la vieya ermita de San Isidro, restos de la cual entá puen vese. Ye curiosa la costume tan espardía de llevantar ermites o capielles en antiguos castros, comu pasa nel de la Isla, el del Cantu San Pedru de Llanera o'l de San Xuan de L.l.anuces en Quirós.

Castru La Mina, averau al de San Isidro tamién tien piedres fincaes

     Pa finar el viaxe, dempués de tornar a la carretera AS-12, ya nel conceyu de Grandas de Salime, aportamos al Chao Samartín, un de los castros que más trabayos de escavación ta viviendo angüañu. El Chao alcuéntrase nel pueblu de Castro, unos 6 km al suroeste de Grandas, tomando la carretera AS-28. Conocíu d'antigüu, los llabores d'estudiu ya escavación entamaron nos años 90. Dende entos foron apaeciendo munchos elementos de gran interés. El castru alcuéntrase protexíu pola zona oriental por una muralla fecha cola teúnica modular que apaez en munchos yacimientos d'esti tipu, una teúnica prerromana na que les muries construyíense mediante la sucesión de tramos independientes de muralla (módulos), colo que la destrución d'un módulu non implicaba daños nos restantes. La defensa de la parte ocidental del castru confiábase a la mesma orografía del llugar. Tamién puen atopase unos tres fosos escarvaos na pizarra que forma´l crestón sobre'l que ta asitiáu el castru. Les construcciones que foron apaeciendo son de cronoloxía romana, aunque munches d'elles caltienen la tipoloxía astur, pero alviértense, na mesma urbanización del pobláu, la manu romana. Cais pavimentaes, places, saunes con pintures al xeitu romanu, dan a entender la importancia del llugar y la considerable romanización. Debido a la so localización y a la bayura y riqueza de los afayos atopaos nes escavaciones, el Chao debía cumplir una función perimportante nel control ya almimistración de les mines, quiciaes axuntando'l mineral proviniente de los yacimientos pa unvialu a la metrópoli.

El Chao Samartín

     El Chao Samartín foi abandonáu de sópitu nel sieglu II d.C. La causa paez tar en un terremotu que sofriere, pero si esti abandonu tan ceo llama l'atención, más importante ye que na parte cimera'l castru atoparonse restos de poblamientu del sieglu VIII a.C., na estaya final del bronce, lo que constituye un de los escasos casos documentados de poblaos del bronce n'Asturies.

     N'Asturies tienense documentaos unos 250 castros, pero pocos d'ellos tan escavaos o amuesen estructures constructives visibles más allá de la presencia de fosos. Por esta razón, estos castros del valle'l Navia, xuntu con otros que anguañu tan siendo estudiaos (Taramundi, Cabu Blancu) permitennos asomanos a una ventana que nos lleva al pasáu astur más carauterísticu, el de l'Asturies castreña.

Una sesión d'Archivu

     Nel edificiu que antañu fuere la cárcele d'Uviéu, asitiase güei el Archivu Provincial d'Asturies. Ellí, ente munchos llibros vieyos, fondos documentales de los sieglos caberos, censos, catastros, etcétera, ye a atopase copia microfilmada de la documentación del Exércitu d'Asturies durante la Guerra Civil, los orixinales de los cuales tan nel Archivu Xeneral de la Guerra Civil Española en Salamanca. Nun ta toa la documentación refería a Asturies, pues tóo lo referente a los miles d'asturianos refuxaos en Cataluña a la cayía del norte, que son munchos documentos, agora mesmo tan en Cataluña, con copia en Salamanca.

     Guetar daqué nun maremagnum de rollos ye complicao, pues nun esiste una braera dixitalización de los archivos y menos aún un índiz onomásticu eshaustivu. N'esos microfilmes apaecen el nome de milenta persones que tuvieron la so parte de guerra aunque nunca entraren a formar parte los testos hestóricos. Si carezse de casique cualisquier datu concretu que seya a marcate una direición, el llabor tórnase una gran preba de paciencia y constancia, pues serán hores y hores de visionáu de documentos, de calidá dubiable, a la gueta un nome o un datu que entame a dar lluz a l'escuridá del pasáu. Yo, de momentu, nun tuvi bona cigua, y sigo a la gueta'l chicote col que tirar del uviellu.

     Una pena pergrande ye que n'estes altures de la vida sígase emplegando el microfilmáu de documentos comu mediu de consulta. El mesmu trabayu que llevó facer eso llevaríalo el facer una copia dixital, y que pudiera facese consulta de los documentos sobre archivos gráficos (pdf, jpg,...), trabayu que podría facese tamién vía interné y non namás presencial nel llugar, au, pa más inri, nun disponen más que un equipu de visualización. Si pa dexar lliquidáu un rollu pue echase hora y media (y son unos 1500 los asturianos) el tiempu a echar nel archivu pué ser tremebundu.

     Independientemente de dir guetando una información en concretu tamién se atopen munches otres coses que van llamando l'atención: Partes d'operaciones, llistes d'unidaes, carnets de milicianu con semeyes orixinales, trámites xudiciales ... De dalgunos d'estos fui sacando copies por curiosidá más que ná, y tres d'ellos voi presentalos a continuación.

     El primeru ye un documentu nomáu fueya d'ingresu en milicies. Ye una ficha que cubríen los voluntarios a ingresar nes milicies, y na que, amás de dellos datos personales (puquitinos) axuntábanse los 10 mandamientos del milicianu. La robra del interesáu confirmaba la aceutación de los mesmos.

     Trescribíu, en castellanu comu'l orixinal, ye lo que sigue:

PRIMERA.- Libre y voluntariamente acepto el ingreso en las Milicias, reconociendo una disciplina que me obliga a no abandonar por ninguna causa, el servicio y la formación militar.

SEGUNDA.- Reconozco el mando del camarada que libremente ha sido elegido por nosotros para Jefe de Grupo y acataré en todo momento sus órdenes, contribuyendo a que los demás también las cumpla.

TERCERA.- Me obligo a permanecer en filas mientras dure la campaña, aceptando que los relevos se hagan cuando lo ordene la Comandancia.

CUARTA.- Reconoce como necesario que el miliciano que abandone los puestos a que ha sido destinado o que hiciese con su comportamiento una labor desmoralizadora en las Milicias sea expulsada de ellas y, en los casos graves, sufra la sanción más extrema, siendo el Tribunal creado por la Comandancia el encargado de apreciar los motivos y ordenar sobre la suerte del acusado, sin perjuicio de que en los trances de urgencia el Jefe de columna y hasta los de Grupo tienen potestad para resolver en el acto.

QUINTA.- Acepto el que el miliciano que se volviese en actitud agresiva a los Jefes de columna o grupo al intentar aquellos imponer sanciones, sea juzgado inmediatamente como comprendido en gravísimo delito.

SEXTA.- Con conocimiento de que soy defensor de la causa del pueblo, acepto que el miliciano que cometa actos de pillaje, que desprestigien a nuestra clase, según los casos, debe ser sancionado, llegando al máximo rigor.

Lo mismo en cuanto se refiere a actos de venganza personal, violaciones, malos tratos a las gentes de los pueblos ocupados, de embriaguez en acto de servicio, y de aquellos otros que atentan contra la moral y los principios de la muy noble y honrada causa que defendemos.

SEPTIMA.- Reconozco que por muchas que sean las privaciones no se debe abandonar jamás el puesto asignado, pues en caso de aislamiento, de falta de alimento u otros se procurará, por todos los medios, enviar enlace a las fuerzas más próximas, permaneciendo en su puesto las demás.

OCTAVA.- Prometo ser en toda ocasión un activo miliciano, severo intérprete de las normas militares, voluntariamente admitidas, y ser ejemplo de combatitividad y sacrificio.

NOVENA.- Doy mi asentimiento al decreto del Gobierno en que se fija la asignación diaria de 10 pesetas para los milicianos, y me acojo asimismo a los beneficios que me concede el decreto del 27 de agosto último.

DECIMA.- En estos momentos para mi no existe más que una sola consigna: VENCER UNIDOS AL FASCISMO.- Esta aspiración franca y decidida determina el que yo luche con fervoroso entusiasmo, prestigiando los dieales de liberación.

     Curiosamente, el milicianu que robró esti documentu, totalmente anónimu pa mi, yera tocayu, y ye que n'Asturies los años 30 el nome de Florentino taba perespardíu ente la mocedá. Na que ver con angüañu.

     Otros documentos que me llamaron la atención son unes cartes nas que se concede la baxa nes milicies a dellos homes. En el primer casu, simplemente por miéu, ensin más desplicaciones. Casi me paez ver al responsable de robrar esa carta intentando nun ser mui cruel col soldáu. Esti sedría un mozu que alistose col pechu enchíu pol furor de clase, deseando aplastar al fascio, pero que nunca se hubiere visto en combate, y que tres les primeres esperiencies, descubriere que nun yera quien a controlar los sos nervios ya seguir el pasu los sos camaraes.

     Na segunda carta citase el términu de cobardía, daqué munchu más direutu y cruel. Una reseña que añeraría no más profundu de ún, llastrando la propia autoestima, y que marcaría al milicianu al tornar a casa ensin honor, ensin haber sido feríu ya anantes d'acabar la guerra.  Rodiáu de miraes, de compasión unes, otres despreciatives, rumores, burlles. Un destín desgraciáu.

     Y mentantu, la gueta continúa, tres les güelgues del mio pasáu.

Llumeres: l'encantu d'un llugar abandonáu

     Siguiendo la carretera que dende Lluanco va camín de Peñes, al pocu de dexar atrás Bañugues, ábrese una ensená de cantiles pindios, xuru refuxu a vientos y marexaes del noroeste, que destaca enforma por ruines espardíes, pedreros que s'adientren na mar asemeyando les grades d'un astilleru y agues roxes que mueyen un sablón del mesmu collor. La ensená de Llumeres, col so puertu arruináu soportando'l batir de galernes y foles, acucáu na so soledá, ensín naide que percorra los cais, ye ún d'esos requexinos máxicos que, afortunadamente, tantu abondien n'esta tierra de nueso.

Parte oriental de la ensená de Llumeres, col puertu al fondu y delles ruines de la mina a mandrecha

     Llumeres, un puertu ñatural ensín pueblu, un de los dos únicos refuxos naturales, xunto con Xixón, escontra los temporales del noroeste, los más violentos que solmenen esti mar Cantábricu tevo vida curtia y tardía.

     Dende tiempos prehistóricos conozense dellos yacimientos mineros averaos al fierru n'Asturies. Dende la Sierra l'Aramu al oriente Astur puen atopase yacimientos mineros esplotaos nes dómines castreñes ya romanes. De toos estos yacimientos, munchos de los cuales entá furrularon hasta metanes del sieglu pasáu (Los Llamargones de Quirós, el Narancu d'Uviéu, Sobrescobiu,...) Llumeres foi la de mayor importancia y que mayores cotes de produción algamó. Ye creyencia que esti yacimientu yera'l que suministraba la materia prima pa los poladores del castru la Campa Torres, los cilúrnigos, pueblu de xente fino nel trabayu'l metal, especialistes nes fundiciones ya ellaboraciones de utiles de fierru (mesmamente la torna'l so nome sedría "caldereros").

Mina de Llumeres nos años 50. Semeya del archivu de Duro-Felguera

     Col trescurrir de los tiempos ya'l aniciu la industrialización, la rellativa abondancia de yacimientos férricos n'Asturies axuntaos a los del carbón, fixeron d'esti país centru neuralxicu del esposigue siderúrxicu español xunto col País Vascu, probe en carbón pero ricu tamién en fierru col perimportante yacimientu de Somorrostro. Asína medraron fábriques siderúrxiques nos conceyos de costeros al rodiu'l cabu Peñes, nos valles mineros del Nalón y del Caudal asína comu'l del ríu Trubia. La Sociedad Compañía Minera de Gozón, Sociedad Mineromatalúrgica Duro-Felguera, la Fabrica de Mieres, la Compañía Chavitou, foron dalgunes de les que se dedicarón a eses llabores estractives. La escasez de mineral durante les dos guerres mundiales asína como pola demanda nos primeros años de posguerra española ya europea marcaron el puntu álxidu d'estes esplotaciones, algamando la mina de Llumeres, la de mayor importancia n'Asturies, una produción de 86.000 tonelaes en 1950, lo que significaba un puquiñín menos de la metá de la produción asturiana n'aquellos años. Col avanzar de la recostrución europea y gracies enforma al fin de los años de l'autarquía que propició l'entamu la guerra fría, les siderúrxiques asturianes entamaron a recibir el mineral dende sudamérica o l'africa, onde la bayura de les vetes, la esplotación a cielu abiertu y lo baxo los costes de manu d'obra dieron-i el tiru gracia a les mines astures, pesllando Llumeres en 1967.

Dársena y cargaderu de mineral

     Una de les curiosidaes d'esti yacimientu ye que, al tar asitiáu nos cantiles a la vera la mar, nun llugar ensín gran polación, alcordose a entamos del sieglu XX construyir un puertu que permitiera'l tresportu del mineral dende la mesma bocamina dica los puertos de Xixón, Avilés o San Esteban, los cuales cuntaban con ferrocarril col que tresportar el mineral a les factoríes que la Duro Felgura, propietaria cabera de la esplotación, tinía na cuenca'l Nalón. Esti puertu, güei ocupáu namás que por dalguna que otra lanchina de pesca, cuntaba con unos cargaderos polos que'l mineral embarcábase nos costerinos que la Duro tinía al efeutu. El llaváu del mineral, los desagües que dende dientro la mina vertían a la mar, el mineral que dende los cargaderos finaba no fondo'l puertu, foron tiñendo de roxu l'agua, que a so vez foi dandoí el mesmu collor a les peñes de cantiles o la mesma arena la playa. Un sablón roxu que güei, 45 años dempués de finaos los trabayos mineros, sigue siendo'l sellu d'identidá de la ensená de Llumeres, como los cristales lo foron de la playa San Pedru.

Ente l'arena roxa remanecen restos d'estructures ya desaniciaes

     Dellos son los edificios, ya ruinosos, que entá son a atopase: la bocamina al pie de playa, almacenes y oficines, la casa máquines, el puertu, etc. Toos ellos son una bona muestra del pasáu industrial d'esta tierra y bien merecían unos trabayos de restauración enantes de que se vaigan abaxo pol abandonu. Mesmamente el puertu, col testeru dixebráu po la fuercia la mar, con dellos muros derruídos, colos sos cimientos minaos pola resaca, ye bon exemplu de la ruina que díi tres díi cae sobre'l llugar.

Muries que caen, minaes pola mar, argayaes polos cantiles

     Pero Llumeres ye más que una güelga de la hestoria industrial asturiana. Ye tamién un llugar nel que perdese. Un llugar al que dir nos díis de inverniza, cuando la señardá o l'atristayamientu pídenos vagar en soledá, caleyando'l rompefoles, mirando la mar batiendo escontra les peñes que anuncien la costa, somorguiandonos nel runrun de les foles que espalmen na playa o los pedreros. Rodiaos de cantiles y cola mar de fondu, comu ella ye, infinita y enigmática, con esi poder que tien, comu tien el fuéu, de suminos na sele indolencia del tiempu paráu, hipnotizándonos, serenando l'alma, afogando y llevándose con so les negrures que nos encueyen. O nuna nueche braniega, baxo un cielu escampláu, coles estrelles abellugándonos, demientres los tres faces de lluz del faru Peñes barren, un tres d'otru, imperturbables, los cantiles que por llevante zarren la bahía. 

    Un llugarín que ufierta munches posibilidaes. Que ca ún escueya la suya.